Công nghệ làm thay đổi phương thức hoạt động của tội phạm

Tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi số (CĐS) đang diễn ra mạnh mẽ và trở thành động lực quan trọng cho mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững. Sự phát triển của Internet, thiết bị thông minh, thương mại điện tử, ngân hàng số và thanh toán không dùng tiền mặt đã góp phần thúc đẩy kinh tế số.

Phát biểu tại hội thảo “Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả xử lý tội phạm mới trên không gian mạng: Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam” do Đoàn Thanh niên Bộ Tư pháp tổ chức chiều ngày 18/6, tại Hà Nội, ông Hồ Quang Huy, Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật, Nguyên Bí thư Đoàn Thanh niên Bộ Tư pháp nhiệm kỳ 2017 -2022 cho biết cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quá trình CĐS đang mở ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế - xã hội, an ninh, quốc phòng.

Tuy nhiên, Cục trưởng Hồ Quang Huy nhận định cùng với những lợi ích là sự xuất hiện của các loại tội phạm mới trên không gian mạng với phương thức hoạt động ngày càng tinh vi, phức tạp.

Ông Hồ Quang Huy nhấn mạnh: “Việc bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới đặt ra yêu cầu cấp thiết là phải tăng cường các giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật, tạo môi trường pháp lý vững chắc cho quá trình phát hiện, xử lý, đấu tranh, phòng chống các loại tội phạm này”.

TS. Ngô Hải Anh, Phó Trưởng phòng Tin học viễn thông, Viện Công nghệ thông tin, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng sự phát triển của AI tạo sinh, chuỗi khối (blockchain) và tài sản số đang làm xuất hiện nhiều dạng hành vi vi phạm mới, đồng thời tạo điều kiện để các loại tội phạm truyền thống được thực hiện bằng những phương thức tinh vi hơn.

Thực tiễn đấu tranh với tội phạm mạng cũng cho thấy công nghệ đang bị lợi dụng theo nhiều cách thức mới. Thiếu tá Nguyễn Duy Tùng, Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an cho biết các hành vi lừa đảo trực tuyến, mua bán dữ liệu cá nhân, đánh bạc trên mạng, rửa tiền thông qua tiền mã hóa và tài sản số tiếp tục diễn biến phức tạp.

Đáng chú ý, theo thiếu tá Nguyễn Duy Tùng, AI đang bị các đối tượng lợi dụng để tạo ra các nội dung giả mạo phục vụ hoạt động lừa đảo. Công nghệ deepfake có thể tạo hình ảnh, video hoặc giọng nói giả với độ chân thực rất cao, khiến người dân khó nhận biết thật - giả, đồng thời gây nhiều khó khăn cho công tác điều tra, xác minh và thu thập chứng cứ điện tử.

Không chỉ thay đổi phương thức phạm tội, công nghệ còn giúp các đối tượng che giấu danh tính, dòng tiền và địa điểm hoạt động. Nhiều đường dây tội phạm công nghệ cao lợi dụng các nền tảng xuyên biên giới, tiền mã hóa và các công cụ ẩn danh để né tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng.

Những thách thức pháp lý mới trong môi trường số

Bên cạnh việc nhận diện các phương thức phạm tội mới, các đại biểu tham dự hội thảo đã dành nhiều thời gian trao đổi về những thách thức pháp lý phát sinh từ sự phát triển của công nghệ số.

Theo ThS. Nguyễn Thị Tố Nga, Trưởng phòng Pháp luật Hình sự, Cục Pháp luật hình sự - hành chính và Quản lý xử lý vi phạm hành chính, Bộ Tư pháp, một trong những khó khăn nổi bật hiện nay là việc xác định hiệu lực lãnh thổ và thẩm quyền tài phán đối với các hành vi phạm tội trên không gian mạng.

Trong nhiều vụ việc, ThS. Nguyễn Thị Tố Nga, đối tượng phạm tội, nạn nhân, máy chủ lưu trữ dữ liệu và dòng tiền có thể nằm ở nhiều quốc gia khác nhau, khiến việc xác định cơ quan có thẩm quyền xử lý và pháp luật áp dụng trở nên phức tạp.

Đáng chú ý, thực tiễn đã xuất hiện những trường hợp vừa mang dấu hiệu của nạn nhân, vừa tham gia thực hiện hành vi phạm tội, chẳng hạn những người bị lừa đưa ra nước ngoài rồi bị ép tham gia các đường dây lừa đảo trực tuyến. "Điều này đặt ra yêu cầu phải đánh giá đầy đủ hoàn cảnh, vai trò và mức độ tham gia của từng cá nhân trong quá trình xử lý".

ThS. Nguyễn Thị Tố Nga cũng nhận định: Sự phát triển của AI tạo sinh cũng đang đặt ra hàng loạt câu hỏi pháp lý mới. Các hành vi sử dụng AI để tạo mã độc, phát tán nội dung deepfake hoặc phục vụ hoạt động lừa đảo hiện vẫn được xử lý thông qua các quy định hiện hành, trong khi bản chất và mức độ nguy hiểm của các hành vi này đã có nhiều thay đổi.

Cùng với AI, sự xuất hiện của tài sản số, tiền mã hóa và dữ liệu cá nhân cũng tạo ra không ít khó khăn cho hoạt động điều tra, truy tố và xét xử.

Hoàn thiện pháp luật để theo kịp thực tiễn

Từ những thách thức nêu trên, nhiều giải pháp hoàn thiện pháp luật đã được các đại biểu đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả xử lý tội phạm mới trên không gian mạng.

Bên cạnh đó, qua trao đổi và thảo luận tại hội thảo, nhiều ý kiến cho rằng việc hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự, tố tụng hình sự và giám định tư pháp là yêu cầu cần thiết để theo kịp sự phát triển của công nghệ và các loại tội phạm mới trên không gian mạng.

Nhiều chuyên gia cũng nhận định tốc độ phát triển của công nghệ đang nhanh hơn khả năng điều chỉnh của pháp luật ở một số lĩnh vực. Điều này đòi hỏi hệ thống pháp luật phải thường xuyên được rà soát, cập nhật để đáp ứng yêu cầu đấu tranh với các loại tội phạm mới trên không gian mạng.

Hoạt động điều tra, truy tố và xét xử các vụ án công nghệ cao cũng cần được hỗ trợ bằng những quy định rõ ràng hơn về thu thập, bảo quản và khai thác chứng cứ điện tử; cơ chế xử lý dữ liệu số, tài sản số cũng như quy trình phối hợp đối với các vụ việc có yếu tố xuyên biên giới.

Một số tham luận cũng chỉ ra những khó khăn trong thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử và xử lý các vụ việc có yếu tố nước ngoài, qua đó cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của hợp tác quốc tế trong phòng, chống tội phạm mạng. Việc tăng cường trao đổi thông tin, tương trợ tư pháp, chia sẻ chứng cứ điện tử và phối hợp điều tra giữa các quốc gia được xem là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay./.

https://vjst.vn/tang-cuong-cac-giai-phap-phong-chong-toi-pham-moi-tren-khong-gian-mang-86960.html