Đặt vấn đề

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và Internet đã thúc đẩy thương mại điện tử trở thành một bộ phận quan trọng của nền kinh tế hiện đại, vừa là nền tảng kết nối vừa là không gian giao dịch, tiêu dùng phổ biến trong đời sống xã hội. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử là tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn ra phức tạp, tinh vi cả trong thương mại truyền thống và thương mại điện tử, ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường đầu tư, quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, người tiêu dùng, đồng thời tác động đến uy tín quốc gia trong tiến trình hội nhập quốc tế [2]. Nhiều đối tượng đã lợi dụng tính mở, tốc độ giao dịch nhanh và khả năng ẩn danh của không gian trực tuyến để quảng cáo, chào bán công khai các loại hàng giả, hàng hóa giả mạo nhãn hiệu hoặc xâm phạm kiểu dáng công nghiệp, bản quyền, chỉ dẫn địa lý, gây khó khăn lớn cho việc nhận diện và kiểm chứng nguồn gốc. Trong xu thế đó, trách nhiệm của sàn thương mại điện tử không thể chỉ dừng lại ở vai trò cung cấp nền tảng kỹ thuật thuần túy, mà cần phải được nhìn nhận như một chủ thể tham gia quản trị giao dịch số, có trách nhiệm kiểm soát rủi ro nền tảng, bảo vệ người tiêu dùng và chủ động ngăn chặn các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Khác với mô hình truyền thống, thương mại điện tử sở hữu những đặc điểm nổi bật như tốc độ giao dịch nhanh, phạm vi tiếp cận rộng, người bán dễ dàng ẩn danh, dễ thay đổi thông tin gian hàng và khó kiểm soát tính xác thực của sản phẩm hay xác định trách nhiệm pháp lý xuyên biên giới. Do trực tiếp kiểm soát dữ liệu, quản lý gian hàng và hưởng lợi từ phí dịch vụ hay quảng cáo, trách nhiệm của sàn cần gắn liền với vai trò quản trị nền tảng và bảo đảm tính minh bạch, an toàn của giao dịch số. Việc để hàng giả, hàng xâm phạm sở hữu trí tuệ tồn tại công khai không chỉ gây thiệt hại cho chủ thể quyền mà còn làm suy giảm niềm tin thị trường, cản trở sự phát triển bền vững của nền kinh tế số, đòi hỏi các sàn phải có trách nhiệm xác thực thông tin người bán, phối hợp rà soát và gỡ bỏ sản phẩm xâm phạm, đồng thời hỗ trợ cơ quan chức năng xử lý vi phạm và giải quyết khiếu nại của người tiêu dùng theo quy định tại Nghị định số 85/2021/NĐ-CP [3]. Bên cạnh đó, các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên không gian mạng hiện nay đang diễn ra ngày càng phổ biến và được "công nghệ hóa" với thủ đoạn tinh vi dưới nhiều hình thức như kinh doanh hàng giả mạo nhãn hiệu, sử dụng trái phép chỉ dẫn địa lý hay xâm phạm kiểu dáng công nghiệp. Đặc biệt, hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trong môi trường số đang gia tăng mạnh mẽ thông qua việc sao chép, truyền đạt và phát tán trái phép hình ảnh, video quảng cáo, livestream bán hàng hay dữ liệu số, dẫn đến việc bổ sung cơ sở pháp lý cho việc áp dụng các biện pháp công nghệ nhằm bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan và xử lý hành vi xâm phạm trên không gian mạng tại Nghị định số 17/2023/NĐ-CP [4]. Với tính chất lan truyền nhanh và phạm vi ảnh hưởng rộng, các hành vi vi phạm này không chỉ gây thiệt hại vật chất to lớn cho doanh nghiệp trong thời gian ngắn mà còn trực tiếp tước đoạt quyền lợi của người tiêu dùng khi họ dễ dàng mua phải hàng kém chất lượng do thông tin quảng cáo sai lệch. Vì vậy, việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên sàn thương mại điện tử hiện nay đã trở thành yêu cầu cấp bách nhằm bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng, duy trì trật tự thị trường và củng cố niềm tin xã hội đối với sự phát triển bền vững của nền kinh tế số.

Trong môi trường giao dịch trực tuyến, việc kiểm soát thông tin người bán có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì đây là căn cứ cốt lõi để truy xuất trách nhiệm pháp lý khi xảy ra tranh chấp tiêu dùng hoặc vi phạm sở hữu trí tuệ. Khác với kinh doanh truyền thống, người bán trên sàn có thể nhanh chóng tạo lập, thay đổi gian hàng hoặc dùng danh tính giả để né tránh trách nhiệm, tạo cơ hội cho hàng giả và các hành vi gian lận thương mại tràn lan. Do đó, sàn thương mại điện tử cần chủ động xác thực, giám sát thông tin người bán ngay từ giai đoạn đăng ký tham gia hệ thống theo đúng quy định tại khoản 3 Điều 36 Nghị định số 85/2021/NĐ-CP, đồng thời có nghĩa vụ phối hợp và cung cấp thông tin kịp thời cho cơ quan quản lý nhà nước khi phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật [5]. Đặc biệt, trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, các sàn thương mại điện tử cần ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) để rà soát dòng giao dịch bất thường, nhận diện nguy cơ gian lận nhằm chủ động ngăn chặn từ sớm và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng. Song song với việc quản lý thông tin, trách nhiệm của sàn thương mại điện tử cũng cần chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình quản trị chủ động để phòng ngừa và hạn chế rủi ro vi phạm thay vì chỉ dừng ở khâu hiển thị sản phẩm. Thực tế cho thấy, người bán hiện nay áp dụng nhiều thủ đoạn tinh vi như chỉnh sửa hình ảnh, lách từ khóa kiểm duyệt hoặc lợi dụng livestream để né tránh bộ lọc tự động, đòi hỏi các sàn phải liên tục xây dựng và cập nhật các cơ chế giám sát công nghệ hiện đại.

Bên cạnh việc kiểm soát hàng hóa hữu hình, sàn thương mại điện tử còn phải tăng cường trách nhiệm quản lý nội dung số và dữ liệu số trên không gian mạng theo tinh thần của Nghị định số 17/2023/NĐ-CP [6]. Căn cứ theo Nghị định số 85/2021/NĐ-CP, sàn thương mại điện tử có trách nhiệm kịp thời gỡ bỏ hàng hóa, dịch vụ vi phạm pháp luật và phối hợp với chủ thể quyền sở hữu trí tuệ trong rà soát, xử lý sản phẩm xâm phạm [7]. Cuối cùng, do người tiêu dùng trên môi trường trực tuyến luôn ở vị thế yếu hơn vì gặp khó khăn trong việc kiểm chứng trực tiếp chất lượng, nguồn gốc sản phẩm và hoàn toàn phụ thuộc vào thông tin được cung cấp, bảo vệ người tiêu dùng chính là điều kiện cốt lõi để duy trì niềm tin xã hội và bảo đảm sự phát triển bền vững của các nền tảng số. Vì vậy, sàn thương mại điện tử có trách nhiệm công khai chính sách bảo vệ người mua, minh bạch thông tin sản phẩm, bảo đảm cơ chế đổi trả rõ ràng, hỗ trợ giải quyết khiếu nại nhanh chóng và thực hiện bồi thường thiệt hại khi có lỗi trong kiểm soát vi phạm theo các quy định được bổ sung chặt chẽ tại Nghị định số 85/2021/NĐ-CP [8]. Ngoài các nghĩa vụ pháp lý này, sàn thương mại điện tử còn mang trách nhiệm xã hội lớn trong việc tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn người dân nâng cao kỹ năng tiêu dùng số, nhận diện hàng giả và khuyến khích cộng đồng tích cực phản ánh các hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ để hình thành một môi trường kinh tế số minh bạch và an toàn.

Một số bất cập trong thực tiễn hiện nay

Mặc dù hệ thống pháp luật về thương mại điện tử, sở hữu trí tuệ và bảo vệ người tiêu dùng đã từng bước được hoàn thiện, song thực tiễn triển khai vẫn còn nhiều hạn chế, chưa theo kịp tốc độ phát triển của kinh tế số và các phương thức vi phạm ngày càng tinh vi trên môi trường trực tuyến.

Thứ nhất, cơ chế kiểm soát hàng hóa vi phạm trên sàn thương mại điện tử vẫn thiếu tính chủ động và chủ yếu xử lý sau khi vi phạm đã xảy ra. Nhiều sản phẩm giả mạo nhãn hiệu hoặc xâm phạm bản quyền vẫn được đăng bán công khai trong thời gian dài trước khi bị phát hiện và gỡ bỏ. Điều này cho thấy năng lực phát hiện và ngăn chặn vi phạm từ sớm của nhiều nền tảng còn hạn chế.

Thứ hai, việc xác định trách nhiệm pháp lý của sàn thương mại điện tử trong các vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn còn chưa rõ ràng. Trên thực tế, nhiều nền tảng vẫn cho rằng mình chỉ là đơn vị trung gian kỹ thuật nên không phải chịu trách nhiệm trực tiếp đối với hành vi vi phạm của người bán. Tuy nhiên, các sàn hiện nay đã tham gia sâu vào hoạt động quảng bá sản phẩm, thanh toán, lưu trữ dữ liệu và hỗ trợ vận chuyển, do đó cần có cơ chế xác định rõ hơn trách nhiệm quản trị nền tảng số.

Thứ ba, công nghệ kiểm soát vi phạm chưa theo kịp tốc độ phát triển của thương mại điện tử. Các đối tượng vi phạm thường xuyên thay đổi tài khoản bán hàng, chỉnh sửa thông tin sản phẩm hoặc sử dụng livestream và mạng xã hội để phân phối hàng hóa vi phạm trong thời gian ngắn, gây khó khăn cho hoạt động phát hiện và xử lý.

Thứ tư, cơ chế phối hợp giữa sàn thương mại điện tử, cơ quan quản lý nhà nước và chủ thể quyền sở hữu trí tuệ cũng chưa thực sự đồng bộ. Quá trình tiếp nhận phản ánh, xác minh thông tin và xử lý sản phẩm vi phạm trong nhiều trường hợp còn chậm, thiếu cơ chế liên thông dữ liệu và chưa đáp ứng yêu cầu của môi trường giao dịch số.

Thứ năm, nhận thức pháp luật của một bộ phận người tiêu dùng còn hạn chế. Tâm lý ưu tiên hàng giá rẻ, thiếu kỹ năng kiểm chứng nguồn gốc hàng hóa hoặc dễ bị tác động bởi quảng cáo sai lệch đã vô tình tạo điều kiện cho hàng giả và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tiếp tục tồn tại trên môi trường trực tuyến.

Một số giải pháp nâng cao trách nhiệm của sàn thương mại điện tử

Một là, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng xác định rõ hơn trách nhiệm của sàn thương mại điện tử trong kiểm soát hàng hóa vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Pháp luật cần chuyển từ tư duy quản lý chủ yếu dựa trên hậu kiểm sang kết hợp chặt chẽ giữa tiền kiểm và hậu kiểm, đồng thời bổ sung cơ chế xử lý hiệu quả đối với hành vi tiếp tay cho hàng giả, hàng nhái trên nền tảng số.

Hai là, cần tăng cường ứng dụng công nghệ trong hoạt động kiểm soát vi phạm. Các sàn thương mại điện tử cần đầu tư hệ thống giám sát thông minh có khả năng phân tích dữ liệu giao dịch theo thời gian thực, nhận diện hình ảnh và từ khóa bất thường, cảnh báo sớm các tài khoản hoặc sản phẩm có dấu hiệu vi phạm. Việc ứng dụng AI, blockchain và công nghệ xác thực điện tử sẽ góp phần nâng cao hiệu quả truy xuất nguồn gốc và hỗ trợ xử lý vi phạm nhanh chóng hơn.

Ba là, các sàn thương mại điện tử cần nâng cao trách nhiệm xã hội trong quá trình vận hành nền tảng số. Uy tín và khả năng cạnh tranh của sàn không chỉ phụ thuộc vào quy mô giao dịch mà còn gắn liền với mức độ an toàn và minh bạch của môi trường mua sắm trực tuyến. Vì vậy, các nền tảng cần chủ động kiểm soát hàng hóa vi phạm, minh bạch cơ chế xử lý khiếu nại, phối hợp chặt chẽ với chủ thể quyền sở hữu trí tuệ và cơ quan quản lý nhà nước để bảo vệ người tiêu dùng.

Bốn là, cần đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật và nâng cao kỹ năng tiêu dùng số cho người dân. Người tiêu dùng cần được trang bị kỹ năng nhận diện hàng giả, kiểm chứng thông tin sản phẩm và phản ánh kịp thời các hành vi vi phạm trên môi trường trực tuyến. Việc xây dựng cộng đồng tiêu dùng số văn minh và có trách nhiệm sẽ góp phần hạn chế tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong thương mại điện tử.

Kết luận

Sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử đang tạo động lực quan trọng cho quá trình chuyển đổi số và tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam, đồng thời cũng đặt ra nhiều thách thức đối với việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và quyền lợi người tiêu dùng. Trong bối cảnh các hành vi xâm phạm ngày càng tinh vi, trách nhiệm của sàn thương mại điện tử cần được nhìn nhận rộng hơn, không chỉ dừng ở vai trò trung gian kỹ thuật mà còn là chủ thể tham gia quản trị môi trường giao dịch số. Việc hoàn thiện pháp luật, tăng cường ứng dụng công nghệ, nâng cao trách nhiệm xã hội của nền tảng và nhận thức pháp luật của người tiêu dùng sẽ góp phần xây dựng môi trường thương mại điện tử minh bạch, an toàn và phát triển bền vững./.

Tài liệu tham khảo

[1] Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (2025), Báo cáo Chỉ số Thương mại điện tử Việt Nam 2025.

[2] Thủ tướng Chính phủ (2026), Chỉ thị số 02/CT-TTg về tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ.

[3], [5], [7], [8] Chính phủ (2021), Nghị định số 85/2021/NĐ-CP ngày 25/9/2021 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 52/2013/NĐ-CP về thương mại điện tử.

[4], [6] Chính phủ (2023), Nghị định số 17/2023/NĐ-CP ngày 26/4/2023 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.

https://vjst.vn/trach-nhiem-cua-san-thuong-mai-dien-tu-trong-viec-bao-ve-nguoi-tieu-dung-truoc-hanh-vi-xam-pham-quyen-so-huu-tri-tue-86750.html